By Mersin TTO 
Mersin Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi (İİBF) Maliye Bölümü öğretim üyesi Doç. Dr. Cihan Yüksel’in araştırmacı olarak yer aldığı “Z Kuşağının Bütçe Farkındalık ve Okuryazarlık Düzeyinin Güçlendirilmesi: Üniversiteler Arası Bir Yaklaşım (Z-VABB Projesi)” başlıklı araştırma projesi kapsamında hazırlanan “Budget Literacy for Citizens” başlıklı kitabı yayımlandı. Z kuşağındaki üniversite öğrencilerinin bütçe konusunda farkındalığı artırılması amaçlanan proje, TÜBİTAK 3005-Sosyal ve Beşeri Bilimlerde Yenilikçi Çözümler Araştırma Projeleri Destek Programı” kapsamında kabul görmüştü.
Doç. Dr. Cihan Yüksel, TÜBİTAK projesi kapsamında “Bütçe Okuryazarlığı Rehberi” isimli çalışmanın Türkçe olarak hazırlanarak, başta proje web sayfası olmak üzere çeşitli internet mecralarında açık erişimle kamuoyuna sunulduğunu söyledi. Başka bazı teorik ve pratik bilgilerin de eklenmesiyle aynı çalışmanın genişletilerek, İngilizce versiyonunun uluslararası bir yayınevi olan Sakarya University Culture Press tarafından “Budget Literacy for Citizens: Principles, Rights, and Practices in Türkiye’s Public Finance” başlığıyla yayımlandığını belirten Doç. Dr. Yüksel “Böylece TÜBİTAK projemizin akademik çıktı hedefleri sağlanmakla beraber toplumsal katkı hedefleri de gerçekleştirilmiştir.” dedi.
Proje kapsamında “Türkiye’de ilk defa açık erişim Bütçe Okuryazarlığı Rehberi” hazırlanacaktı. Bu kitap bunun bir sonucu olarak mı hazırlandı?
Evet. TÜBİTAK destekli “Z Kuşağının Bütçe Farkındalığı ve Okuryazarlığının Güçlendirilmesi: Üniversitelerarası Bir Yaklaşım (Z-VABB)” isimli proje kapsamında dört üniversitede (Mersin Üniversitesi, Sakarya Üniversitesi, Çanakkale On Sekiz Mart Üniversitesi ve Eskişehir Osmangazi Üniversitesi) 4172 öğrenciye ulaşılmış ve bu öğrencilere bütçe bilinci vermek amacıyla seminer sunumları yapılmıştır. Bu seminerlerin öncesi ve sonrasında yapılan testlerin istatistiki sonuçları iyileşme yönünde oldukça farklılaşmıştır. Bu da göstermektedir ki, devlet bütçesi konusunda kısa bir bilgilendirme toplantısı bile vatandaşların bütçe bilinç skorlarını olumlu etkilemektedir ve vatandaşların bütçe bilinçlerini artıracak bir bütçe okuryazarlığı rehberinin her zaman internetten ulaşılabilir olması önem kazanmaktadır. Bu nedenle TÜBİTAK projemiz kapsamında “Bütçe Okuryazarlığı Rehberi” isimli çalışma Türkçe olarak hazırlanmış ve başta proje web sayfamız olmak üzere çeşitli internet mecralarında açık erişimle kamuoyuna sunulmuştur.
(https://zvabbprojesi.sakarya.edu.tr/sites/zvabbprojesi.sakarya.edu.tr/file/Butce_Okuryazarligi_Rehberi2.pdf). Bunun yanı sıra, başka bazı teorik ve pratik bilgilerin de eklenmesiyle aynı çalışmanın genişletilmiş ve İngilizce versiyonu uluslararası bir yayınevi olan Sakarya University Culture Press tarafından “Budget Literacy for Citizens: Principles, Rights, and Practices in Türkiye’s Public Finance” başlığıyla yayımlanmıştır (https://sauyayinlari.sakarya.edu.tr/en/ebook/budget-literacy-for-citizens-principles-rights-and-practices-in-turkiye%E2%80%99s-public-finance-206/). Böylece TÜBİTAK projemizin akademik çıktı hedefleri sağlanmakla beraber toplumsal katkı hedefleri de gerçekleştirilmiştir.
Bu kitabın önemi nedir? İçindekiler hakkında kısaca bilgi verir misiniz?
Vatandaşların devlet bütçesi konularındaki katılımcılığı açısından bütçe farkındalığına sahip olmaları gerekir. Bütçe farkındalığı ise vatandaşların devlet bütçesinin kendi paraları olduğu, bir başka ifadeyle ortak cüzdanları olduğu bilincine sahip olmaları demektir. Bu nedenle vatandaşların, 5018 Sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’nda belirtilen hesap verilebilirlik çerçevesinde kamu kurumlarının performansını incelemesi ve ödedikleri vergilerin nereye harcandığını takip edebilmesi, bütçe farkındalığı açısından önemlidir. İşte bu bütçe farkındalığını hayata geçirebilmek için vatandaşların bütçe okuryazarlığına sahip olması gerekir. Bütçe okuryazarlığı, vatandaşların devlet bütçesiyle ilgili bilgi ve belgeleri incelediğinde temel düzeyde de olsa bu belgeleri anlayabilecek yeteneğe sahip olması demektir.
Bütçe okuryazarlığına sahip insanlar, devlet kurumlarının stratejik planlarını, performans programlarını ve faaliyet raporlarını incelediğinde daha bilinçli bir algı düzeyine sahip olurlar. Bütçe okuryazarlığına sahip insanlar, devlet bütçesi tablolarına ve verilerine baktığında ne üzerinden ne kadar vergi ödediklerini ve kendi ortak paraları olan bu bütçe kaynaklarının nerelere harcandığını, yani kendilerine hangi hizmetler olarak geri döndüğünü anlayabilecek yeteneğe sahip olurlar. Bütçe okuryazarlığına sahip insanlar, devlet malının kendi ortak malları olduğunun bilincinde olur ve bu kamusallık bilinciyle kamu kaynaklarının israf edilmesinin ve devlet malına zarar verilmesinin önüne geçerler. Bu nedenle, her vatandaşın bütçe okuryazarlığına sahip olması büyük önem taşımaktadır.
Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarının temel bütçe okuryazarlığına sahip olmasını hedefleyen bu rehber dört bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde devlet bütçesiyle ilgili temel kavramlar tanımlanmakta, bütçe hakkı kavramı üzerinde durulmakta, bütçe ilkelerinden bahsedilmekte ve bütçe okuryazarlığının öneminden bahsedilmektedir. İkinci bölüm, Türkiye’de devlet bütçesinin hazırlanması, uygulanması, kapatılması ve denetimi hakkında bilgiler içermektedir. Üçüncü bölümde vatandaşların bütçeleme süreciyle ilgili hakları, bütçe belgelerine nasıl ulaşabileceği ve bütçe uygulama sonuçlarından nasıl haberdar olabileceğiyle ilgili bilgiler verilmektedir. Dördüncü bölümde ise, devlet bütçesinin harcama ve gelir kalemlerinin nasıl okunması gerektiği ve bütçe dengesinden ne anlaşılması gerektiği anlatılarak bütçe okuryazarlığının teknik boyutu edindirilmeye çalışılmaktadır.
Siz hangi bölüme katkı sundunuz?
Elbette bu çalışmanın genelinde dört yazarın da önemli katkıları bulunmaktadır. Çünkü her bir yazarın yazdıkları diğer üç yazar tarafından da kontrol edilmiştir. Ayrıca kitap yayımlanmadan önce yayınevi aracılığıyla devlet bütçesi alanında uzman bilim insanları tarafından hakemlik sürecinden geçirilmiştir.
Daha spesifik açıklamak gerekirse, benim katkımın ağırlıklı olarak bütçe okuryazarlığının temelleri başlıklı dördüncü bölümde bulunduğunu söyleyebiliriz. Bu bölüm, vatandaşların devlet bütçesi tablolarına baktıkları zaman temel düzeyde de olsa ne anlamaları gerektiği ve bunu nasıl yorumlamaları gerektiği konusunda bilgilerin verildiği bir bölümdür. Bu bölüm aracılığıyla, vatandaşların bütçe gelirleri tablolarına bakarak ne üzerinden ne kadar vergi ödediklerini ve bütçe harcamalarına bakarak da bu kaynakların kendilerine hangi kamu hizmetleri veya harcama kalemleri olarak geri döndüğünü anlayabilmeleri amaçlanmaktadır.