Geri Kalan Zamanda Ne Yapıyorsunuz?

Akademiden üretime uzanan görünmeyen emek, temas ve dönüşüm üzerine

Ortaokulda okuyan yeğenimle, üniversiteyi ziyaret etmek istediği bir gün yaptığımız bir buluşmada, bana haftada kaç ders verdiğimi sordu. Sorusunu yanıtladıktan sonra kısa bir duraksama yaşadı ve ardından oldukça samimi bir şekilde şu soruyu yöneltti: “Peki geri kalan zamanda ne yapıyorsunuz? Oturuyor musunuz?” Bu soru beni gülümsetmişti; ama aynı zamanda düşündürdü. Çünkü aslında bu, yalnızca bir çocuğun merakı değil, akademisyenliğe dair toplumda yaygın olan bir algının çok sade bir ifadesiydi.

Benzer bir durumla üniversiteye yeni başlayan öğrencilerde de sıkça karşılaşıyoruz. Akademisyenliğin büyük ölçüde ders anlatmakla sınırlı olduğu yönünde bir algı ve bu alanın geri kalanına dair belirgin bir bilgi boşluğu olabiliyor. Oysa ders anlatmak, akademik yaşamın yalnızca görünen kısmı. Görünmeyen tarafında ise araştırma, proje geliştirme, laboratuvar çalışmaları, öğrenci yetiştirme, iş birlikleri kurma ve çoğu zaman uzun soluklu düşünme süreçleri yer alıyor.

Belki de akademi ile sanayi arasındaki ilişkiyi konumlandırmaya çalışırken en başta hatırlamamız gereken şeylerden biri bu: Akademik üretim, çoğu zaman görünmeyen ama derinliği olan bir süreçtir ve bu sürecin gerçek değeri, yalnızca üniversite içinde değil, dış dünyayla kurduğu temaslarda ortaya çıkar. Yüksek lisans tezimin başında danışman hocam Prof. Ioannis Katakis’in söylediği bir cümle, akademik üretime bakışımı çok erken dönemde şekillendirmişti: “Yayınlanmamış ya da ürüne dönüşmemiş hiçbir çalışma, gerçek anlamda araştırma sayılmaz.” O dönemde bu ifadeyi oldukça çarpıcı bulmuştum. Zaman içinde ise bu yaklaşımın yalnızca çıktı odaklı bir uyarı olmadığını, araştırmanın doğasına dair daha derin bir hatırlatma içerdiğini fark ettim. Çünkü bilgi, ancak paylaşıldığında, tartışmaya açıldığında ve mümkün olduğunda hayata temas ettiğinde gerçek bir karşılık buluyor. Bugün geriye dönüp baktığımda, akademik çalışmanın değerini yalnızca yapılmış olmasında değil, görünür hale gelmesinde, başkaları için kullanılabilir olmasında ve mümkünse bir ihtiyaca dönüşebilmesinde görüyorum.

Kendi deneyimim açısından baktığımda, akademide üretilen bilginin gerçek değerini çoğu zaman laboratuvarın sınırlarını aştığında daha net görmeye başladım. Bir fikrin bilimsel olarak anlamlı olması elbette çok kıymetli; ancak onun bir ihtiyaca temas etmesi, başka bir uzmanlık alanıyla buluşması ya da sanayide bir karşılık bulması, o bilgiye başka bir derinlik kazandırıyor. Özellikle Kimya Mühendisliği gibi uygulamaya açık alanlarda çalışan araştırmacılar için bu süreç, yalnızca bilimsel çıktı üretmekten ibaret değil; aynı zamanda üretilen bilginin nerede, nasıl ve kim için fayda oluşturabileceğini sürekli yeniden düşünmeyi gerektiriyor. Kimya mühendisliği disiplini de zaten doğası gereği; temel bilgi ile uygulama, laboratuvar ile ölçeklenebilir üretim, araştırma ile proses geliştirme arasında köprü kuran bir alan. Bu süreçte fark ettiğim önemli noktalardan biri de akademi ve sanayi etkileşiminin yalnızca iki kurum arasındaki teknik bir iş birliği olmadığıdır. Bu etkileşim, aynı zamanda daha geniş bir toplumsal karşılık üretme potansiyeli taşır. Çünkü üniversitede geliştirilen bir fikir, bazen bir sanayi çözümüne, bazen yeni bir projeye, bazen de genç bir öğrencinin zihninde oluşan bir meraka dönüşebilir. Özellikle lise çağındaki öğrencilerin üniversitede üretilen bilgiye, araştırma kültürüne ve yenilik fikrine temas etmesi bence çok değerli. Bilimin yalnızca kitapta duran bir içerik değil, yaşayan, gelişen ve üretime dönüşebilen bir alan olduğunu görmek, gençler üzerinde güçlü bir etki bırakabiliyor.

Neden Hâlâ Arada Bir Mesafe Var?

Tüm bu potansiyele rağmen akademi ile sanayi arasında hâlâ belirgin bir mesafe olduğunu söylemek mümkün. Bu mesafe çoğu zaman teknik yetersizliklerden değil; farklı bakış açıları, öncelikler ve zaman algılarından kaynaklanıyor. Akademi daha uzun vadeli ve keşif odaklı ilerlerken, sanayi daha hızlı, öngörülebilir ve uygulanabilir sonuçlar bekliyor. Bu fark, çoğu zaman aynı problemin farklı dillerle ifade edilmesine neden oluyor. Kendi deneyimimden de gördüğüm kadarıyla, akademide geliştirilen birçok fikir aslında uygulama potansiyeli taşımasına rağmen, doğru bağlamda karşılık bulamadığı için hayata geçemeyebiliyor. Benzer şekilde, sanayinin karşılaştığı birçok problem de akademik bilgiyle çözülebilecek nitelikte olmasına rağmen, bu ihtiyaçlar çoğu zaman üniversite tarafına doğru şekilde ulaşmıyor. Arada kalan bu boşluk, aslında çoğu zaman bir iletişim ve eşleşme meselesi.

Tam da bu noktada teknoloji transfer ofisleri, teknoparklar ve proje pazarları, akademi–sanayi etkileşiminin somutlaştığı kritik temas alanları olarak öne çıkıyor. Bu yapılar, yalnızca birer aracı değil; farklı beklentileri ve çalışma biçimlerini birbirine yaklaştıran, ortak bir dil kurulmasına yardımcı olan yapılardır. Proje pazarları ise bu temasın en canlı örneklerinden biri. Bir araştırmacının fikri, bir uygulayıcının ihtiyacıyla burada karşılaşabiliyor. Aynı şekilde gençler için de bu ortamlar, bilimin gerçek hayattaki karşılığını görmeleri açısından çok önemli bir deneyim sunuyor.

Üretim kültürü hangi noktada kazanılabilir?

Lisansüstü eğitim, özellikle doktora süreci, araştırmacının yaratıcı tarafını güçlendirirken aynı zamanda onu kendi uzmanlık alanında çok yoğun bir odak içine de yerleştiriyor. Bu odak bilimsel derinlik için gerekli; ancak eğer bu sürecin bir parçası olarak sanayiyle erken dönemde temas kurulmazsa, araştırmacının o yöne açılması çoğu zaman kendiliğinden gerçekleşmiyor. Bu noktada dışarıdan bir temasın, sahadan gelen bir sorunun ya da TTO’lar gibi bir kaynak yardımıyla adeta bir fener gibi yönlendirilmesi gerekli hale geliyor. Aksi halde, çok kıymetli çalışmalar kendi akademik sınırları içinde kalabiliyor.

Günümüzde doktora eğitimi başta olmak üzere, lisansüstü eğitim geleneksel akademik kariyer basamağı olma rolünün ötesine geçerek derin teknoloji girişimciliğinin (deep-tech entrepreneurship) en güçlü sac ayaklarından biri haline gelmiştir. Dünya genelinde doktora derecesi, artık sadece bir uzmanlık belgesi değil, aynı zamanda yüksek katma değerli ürün ve hizmetlere dönüşebilecek ‘fikri mülkiyetin’ ana kaynağı olarak görülmektedir. Türkiye’de de lisansüstü eğitim ekosistemi bu küresel dönüşüme hızla uyum sağlamaktadır. Araştırmacıların laboratuvarda geliştirdikleri yenilikçi çözümleri ticarileştirme yetkinliği kazanmaları, üniversite-sanayi iş birliğinin sadece danışmanlık düzeyinde kalmayıp, akademik spin-off’lar aracılığıyla doğrudan ekonomiye dahil olmasını sağlamaktadır. Bu bağlamda lisansüstü eğitim, artık sadece bilgi üretme süreci değil, aynı zamanda küresel rekabet gücü yüksek teknoloji tabanlı girişimlerin kuluçka evresidir.”

Yine kendi deneyimim açısından baktığımda, doktoramı bir spin-off şirketin de eklemlendiği bir araştırma grubunda yapmış olmam (Bknz: https://www.interfibio.recerca.urv.cat/en/) ve bu süreçte güçlü mentörlerle karşılaşmış olmam, laboratuvar altyapımı kurmam ve ardından araştırma grubumun gerekli olgunluğa ulaşmasının ardından, sanayi uygulamaları olan çalışmalara yönelmemde önemli bir katalizör görevi gördüğünü görebiliyorum. Her ne kadar bugün hâlâ kendimi daha çok işin bilimsel merak tarafına konumlandırsam da, son yıllarda sanayi iş birliği ve uluslararası projeler, özellikle odaklandığım gelişim alanları arasında yer alıyor. Geriye dönüp baktığımda, bu yönelimin aslında çok daha erken dönemde şekillenmeye başladığını görüyorum. Lisans eğitimimi Ege Üniversitesi Teknoloji Transfer Ofisi’nin yerleştiği  EBİLTEM binasının içinde almış olmak; teknoloji transferi, sanayi iş birliği ve girişimcilik alanlarında öncü isimlerle çalışmış olmak, nihayetinde ürünleşmeye yönelik bir bilimsel yaklaşımın da araştırmacı kimliğime erken dönemde yerleşmesini sağladığını söylemek mümkün.

Fonksiyonel Nanomalzemeler Araştırma Grubu olarak biz de yıllardır Mersin Üniversitesi Proje Pazarı’na, sanayiye aktarılabilir nitelik taşıyan lisans ve lisansüstü araştırmalarımızla katılıyoruz. Bu katılımı yalnızca çalışmalarımızı görünür kılmak açısından değil, aynı zamanda genç araştırmacı adaylarını uygulama dünyasıyla erken dönemde buluşturmak açısından da çok değerli görüyoruz. Çünkü bir fikrin yalnızca akademik ortamda konuşulması ile onu sahadan gelen bir bakış açısına açmak arasında önemli bir fark var. Bizim için bu süreç aynı zamanda bir motivasyon ve farkındalık alanı. Lisans ve lisansüstü düzeyde çalışan genç araştırmacıların geliştirdikleri fikirlerin yalnızca tez ya da proje çıktısı olarak kalmayıp, bir uygulayıcı tarafından dinlenmesi, sorulması ve değerlendirilmesi çok kıymetli. Bu tür karşılaşmalar, bazen araştırmanın yönünü netleştiriyor, bazen yeni iş birliği ihtimalleri doğuruyor, bazen de genç bir araştırmacının kendi çalışmasına başka bir gözle bakmasını sağlıyor.

Kendi çalışma alanımızda da bu etkileşimin karşılığını giderek daha somut biçimde görmeye başladık. Fonksiyonel Nanomalzemeler Araştırma Grubu olarak yürüttüğümüz araştırmalarda, özellikle uygulamaya açık malzeme sistemleri, biyouygulamalar, taşıyıcı platformlar, sensör yaklaşımları ve işlevsel yüzeyler gibi başlıklarda, akademik bilginin sanayi ile temas ettiğinde nasıl yeni sorular ve yeni yönelimler üretebildiğine tanıklık ettik. Zaman içinde INITIOCELL, NORMACTIVE, BIONORM ve Polonya’daki NANOEXPO gibi firmalarla farklı proje ve iş birliği süreçlerinde temas etme imkânımız oldu. Bunun yanı sıra, geliştirdiğimiz bazı nanomalzeme tabanlı sistemlerin patent başvurularına konu olması da akademik bilginin yalnızca bilimsel çıktı üretmekle kalmayıp; korunabilir, geliştirilebilir ve ticarileşme potansiyeli taşıyan bir değere dönüşebildiğini göstermesi açısından bizim için önemliydi. Özellikle işlevsel malzemeler ve uygulamaya dönük platformlar üzerinde çalışırken, bir fikrin laboratuvardaki başarısının ötesinde nasıl korunacağı, nasıl ölçekleneceği ve gerçek kullanım alanlarında nasıl karşılık bulacağı sorularıyla daha doğrudan karşılaşmaya başladık. Bu ilişkiler, yalnızca araştırmalarımızın olası uygulama alanlarını görünür kılmakla kalmadı; aynı zamanda bizim de araştırma sorularımızı daha gerçek ihtiyaçlar üzerinden yeniden düşünmemizi sağladı. Kimi zaman uygulayıcı taraftan gelen bir geri bildirim, laboratuvarda üzerinde çalıştığımız bir sistemin farklı bir yönünü öne çıkarırken; kimi zaman proje süreçleri, akademik olarak değerli bulduğumuz bir yaklaşımın ölçeklenebilirlik, sürdürülebilirlik ya da kullanım kolaylığı açısından yeniden ele alınmasını gerektirdi. Bu karşılaşmaların en önemli yansıması ise bence araştırma kültürümüzde ortaya çıktı. Çalışmalarımız, yalnızca bilimsel özgünlük üzerinden değil, potansiyel etki, uygulanabilirlik ve disiplinlerarası karşılık üretebilme kapasitesi üzerinden de şekillenmeye başladı. Bunun genç araştırmacılar üzerindeki etkisini görmek de ayrıca kıymetliydi; çünkü bir öğrencinin kendi çalışmasının yalnızca bir tez konusu değil, aynı zamanda gerçek bir ihtiyaca cevap verebilecek bir başlangıç noktası olabileceğini fark etmesi, araştırmaya bakışını belirgin biçimde dönüştürüyor.

Sonuç olarak, akademi ile sanayi arasındaki ilişkinin yalnızca proje bazlı ya da dönemsel bir temas olarak değil, uzun vadeli bir üretim ve öğrenme kültürü olarak görülmesi gerektiğini düşünüyorum. Üniversitelerde üretilen bilginin topluma, uygulamaya ve üretime temas etmesi, yalnızca ekonomik değer oluşturmak açısından değil, bilimsel düşüncenin görünür ve etkili hale gelmesi açısından da önemlidir. Bu temas ne kadar erken kurulursa, genç araştırmacıların yönelimi, cesareti ve hayal gücü de o kadar güçleniyor. Belki de bugün en çok ihtiyaç duyduğumuz şey, bilginin yalnızca üretilmesini değil, paylaşılmasını, karşılık bulmasını ve birlikte çoğalmasını mümkün kılan ortamları daha bilinçli şekilde büyütmektir.

Prof. Dr. Rükan GENÇ ALTÜRK

Prof. Dr. Rükan Genç Altürk, lisans eğitimini 2005 yılında Ege Üniversitesi Biyomühendislik Bölümü’nde tamamlamış; yüksek lisans ve doktora eğitimini Universitat Rovira i Virgili Üniversitesi Kimya ve Proses Mühendisliği alanında almıştır. Mersin Üniversitesi Kimya Mühendisliği Bölümü’nde öğretim üyesi olarak görev yapan Prof. Dr. Genç Altürk, aynı zamanda Mersin Üniversitesi Teknoloji Transfer Ofisi Yürütme Kurulu ve Fikri Mülkiyet Hakları Kurulu üyesidir. Çalışmalarını ağırlıklı olarak fonksiyonel malzemelerin uygulamaya odaklı tasarımı başta olmak üzere enerji sistemleri, biyomedikal uygulamalar, sensörler ve uygulamalara dönük ileri malzeme teknolojileri üzerine sürdürmektedir. Akademik çalışmalarını ulusal ve uluslararası projeler, sanayi iş birlikleri ve patent süreçleri ile desteklemektedir.