By Mersin TTO Abdi KURT- Mersin TTO Koordinatörü
Yapay Zekâ Savaşları, yapay zekâ (AI) teknolojisi, yatırımları ve stratejik alanı ele geçirmek için büyük ekonomiler (özellikle ABD, AB ve Çin) arasındaki yoğun teknolojik savaşı yani küresel rekabeti ifade etmektedir. Bu yarış, kamu fonlaması, özel sektör inovasyonu, askeri uygulamalar ve düzenleyici çerçeveler gibi çeşitli stratejileri kapsamakta ve zaman zaman gövde gösterilerine dönmektedir. İşin en ilginç tarafı ise dünyanın daha önce bu tarz stratejiler için hiç görmediği bütçelerin hava da uçuşmasıdır. Bu konuda ABD, AB ve Çin, bir nevi liderliği ele geçirelim para mesele değil demektedir. Tabii burada yetenek (Talent) havuzlarının ve AI ekosistemlerin ne kadar ölümüne önemli olduğu ortadadır. Aşağıda bu savaşların getirdiği bazı çıkarımlar ve sonrasında Türkiye ve Mersin özelinde yapay zekâ’ yı da içeren dijital dönüşüm bağlamında neler var onları bulabilirsiniz;
Öncelikle Yapay Zekâ Savaşlarının Temel Özelliklerine iki ülke ve AB özelinde bakalım:
1. Yapay Zekâ Ar-GE’sine Büyük Yatırımlar
– Amerika Birleşik Devletleri:
– Özel sektörde yapay zekâ inovasyonunda liderlik (Google AI, Gemini, OpenAI, Microsoft CoPilot, NVIDIA, vb.).
– Yarı iletken ve yapay zekâ gelişimini destekleyen Ulusal Yapay Zekâ Girişim Yasası (2020) ve CHIPS Yasası gibi hükümet girişimleri.
– DARPA ve yapay zekâ destekli askeri sistemler aracılığıyla savunma uygulamaları.
– Çin:
– Yeni Nesil Yapay Zekâ Gelişim Planı (2017), 2030 yılına kadar küresel yapay zekâ liderliğini hedefliyor (High-Flyer, Kimi, Doubao vs.),
– Yüz tanıma, gözetleme ve otonom sistemlere (örneğin SenseTime , Huawei, Baidu) yoğun devlet yatırımı.
– Yapay zekâyı savunmaya entegre eden askeri-sivil füzyon stratejisi (PLA’nın yapay zekâ hedefleri).
– Avrupa Birliği:
– Etik AI ve düzenlemelere odaklanan il Yapay Zekâ yasası (AI Yasası[1], GDPR).
– Horizon Europe yapay zekâ araştırmalarına fon sağlıyor ancak özel yatırımlarda ABD ve Çin’in gerisinde kalıyor.
– ABD ve Çin teknolojisine bağımlılığı azaltmak için egemen yapay zekâ yeteneklerinin güçlendirilmesi.
2. Teknolojik ve Endüstriyel Rekabet
– Yarı İletkenler ve Yapay Zekâ Çipleri:
– ABD, Çin’in gelişmiş çiplere erişimini kısıtlıyor (NVIDIA, ASML yasakları).
– Çin kendi kendine yetebilmeyi hedefliyor (SMIC, Huawei’nin Ascend çipleri).
– AB, yerli çip üretimine yatırım yapıyor (Avrupa Çip Yasası) Dünya çip pazarının10%’ nuna sahip.
– Üretken Yapay Zekâ Yarışı:
– ABD’de OpenAI (ChatGPT), Google (Gemini), Anthropic başı çekiyor.
– Çin, High-Flyer (DeepSeek) Baidu (Ernie Bot), Alibaba (Tongyi Qianwen ).
– AB rekabette zorlanıyor ancak açık kaynaklı yapay zekâya (Mistral, Aleph Alpha) odaklanıyor.
3. Düzenleyici ve Etik Savaşlar
– AB: Etik kullanımı garanti altına almak için katı yapay zekâ düzenlemeleri (Yapay Zekâ Yasası) daha yavaş inovasyon riski taşıyor.
– ABD: Yenilikçiliği teşvik etmek için daha hafif düzenlemeler var ancak yapay zekâ güvenliği ve tekelcilik konusunda tartışmalar var.
– Çin: Ağır devlet kontrolü, gözetim için yapay zekâ kullanımı (Sosyal Kredi Sistemi) ama aynı zamanda küresel standartların zorlanması.
4. Askeri ve Jeopolitik Yapay Zekâ Silahlanma Yarışı
– ABD Savunma Bakanlığı, yapay zekâ destekli insansız hava araçlarına ve otonom silahlara yatırım yapıyor.
– Çin Halk Kurtuluş Ordusu (PLA), yapay zekâyı siber savaşa, hipersonik füzelere ve drone sürülerine entegre ediyor.
– AB daha temkinli ama PESCO kapsamında savunma yapay zekâsı geliştiriyor.
5. Küresel İttifaklar ve Teknoloji Ayrışması
– ABD müttefikleri (Five Eyes, Quad, NATO) yapay zekâ güvenliği konusunda iş birliği yapıyor.
– Çin, Kuşak ve Yol Yapay Zekâ ortaklıkları aracılığıyla nüfuzunu genişletiyor.
– AB, ABD ile Çin arasında yenilikçilik ve etik arasında denge kurarak üçüncü bir yol arıyor.
Kim kazanıyor?
– ABD, özel sektör inovasyonunda ve girişim sermayesinde lider konumda.
– Yapay zekâ uygulamalarında (gözetleme, endüstriyel otomasyon) Çin hâkim.
– AB küresel düzenleyici standartları belirliyor ancak teknoloji devlerinden yoksun.
Geleceğe Bakış:
– ABD-Çin arasında tırmanan teknoloji savaşı (daha fazla ihracat kontrolü, yaptırımlar).
– AB’nin küresel yapay zekâ normlarını şekillendiren düzenleyici bir süper güç olarak rolü.
– Küçük ülkelerin (İngiltere, Japonya, İsrail) yapay zekâ alanında önemli oyuncular haline gelmesi.
Yapay Zekâ Savaşları, her bloğun geleceğini güvence altına almak için farklı stratejiler izlemesiyle, ekonomik gücün, askeri hakimiyetin ve toplumsal kontrolün gelecek on yılını belirleyecek. ABD, özel AI’da Çin’den daha fazla harcama yapıyor, ancak Çin’in devlet destekli fonlaması onu rekabetçi tutuyor. AB yatırımda geride kalıyor ancak küresel AI etiğini şekillendiriyor. AI Savaşları, yarı iletkenler, yetenek ve düzenlemenin temel savaş alanları olarak yoğunlaşacak.
Buradan biraz ülkemize, Türkiye’ mize bakarsak; Türkiye, teknolojik yeteneklerini, ekonomik büyümesini ve küresel rekabet gücünü artırmak adına yapay zekâ (YZ) stratejilerini geliştirmek için aktif olarak çalışmaktadır. MAIN, iGenius, Vispera ve Botego gibi YZ araçları ile oldukça dinamik görünüm sergileyen Türkiye’nin YZ stratejilerinin temel yönleri şunlardır:
1. Ulusal YZ Stratejisi (2021-2025[2])
Türkiye, YZ gelişiminde kilit bir oyuncu olarak kendini konumlandırmak için 2021-2025 Ulusal Yapay Zekâ Stratejisini başlattı ve Ulusal Yapay Zekâ Stratejisi 2024-2025[3] Eylem Planı uygulamaya koydu.
Strateji altı ana sütuna odaklanmaktadır:
- İnsan Kaynakları ve İstihdam: Eğitim ve öğretim yoluyla YZ yeteneklerini geliştirmek.
- Araştırma, Girişimcilik ve Yenilik: YZ girişimlerini ve Ar-Ge’yi desteklemek.
- Altyapı ve Veri: Dijital altyapı ve veri ekosistemlerini iyileştirmek.
- Ekonomik ve Sosyal Uyum: YZ’yi endüstrilere ve kamu hizmetlerine entegre etmek.
- Uluslararası İş Birliği: Küresel YZ liderleriyle iş birliği yapmak.
- Yasal ve Etik Çerçeve: Etik YZ kullanımı için düzenlemeler oluşturmak.
Önemli Kurumlar ve Girişimler:
- Türkiye Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi: Yapay Zekâ politikasının uygulanmasını denetler. TÜBİTAK (Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu): Yapay zekâ araştırma projelerini finanse eder.
- Havelsan, ASELSAN ve Türk Havacılık ve Uzay, Bayraktar: Yapay zekaya yatırım yapan savunma ve teknoloji şirketleri.
- Yapay Zekâ ve Veri Bilimi Merkezleri: Üniversiteler ve teknoloji merkezleri (örneğin İstanbul Teknik Üniversitesi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi) yapay zekâ araştırmalarını genişletiyor.
Her ülkenin olduğu gibi Yetenek Sıkıntısı, Veri Erişilebilirliği, Yatırım ve Finansman, Etik ve Yasal Endişeler gibi zorlukları olsa da Türkiye’ nin dinamik bir genç nüfusa ve girişimcilere sahip olması ileriye dönük kuvvetli hedefler koymasını getirmektedir. Bu doğrultuda Türkiye, 2030 yılına kadar AI’da ilk 20 ülke arasında olmayı hedefliyor.
Yukarıda kopan fırtınalardan bize düşenlere “Yapay zekâ tabanlı dijital dönüşüm” bağlamında ve Mersin özelinde “Düzey-2 Bölgesi Bölge Planı 2024-2028[4]” üzerinden bakabiliriz. Diğer stratejik öncelikler bir yana planda konumuzla ilgili Stratejik Öncelik 1: Rekabet Gücünün Artırılması öne çıkmaktadır. Özellikle bu öncelik altında belirtilen Tedbir 2, 3 ve 4’ e yapay zekâ (AI) tabanlı dijital dönüşüm gözlüğünden şu şekilde bakılabilir;
Not: Bu okuma ilgili plan üzerinden yapılmış ve çıkarımlar buradan yapılmıştır. Doğal olarak ÇKA’ nın olası daha detaylı çalışmalardan bahsedilmemiştir.
Tedbir 2: İmalat Sanayinde Gizli Sektörlerin Belirlenmesi ve Desteklenmesi
Yapay Zekâ ve Dijital Dönüşüm Uygulamaları:
- Veri Analitiği ve AI ile Sektör Tespiti:
- Bölgedeki “gizli” veya potansiyel yüksek katma değerli sektörlerin belirlenmesi için büyük veri analitiği ve yapay zekâ tabanlı öngörü modelleri kullanılması.
- Ürün uzayı analizleriyle rekabetçi sektörlerin haritalandırılması.
- Akıllı Üretim için KOBİ Destekleri:
- Belirlenen sektörlerdeki KOBİ’lere AI destekli üretim planlama ve tedarik zinciri optimizasyon eğitimleri.
Tedbir 3: İmalat Sanayinde Dijital Dönüşümün Hızlandırılması
Yapay Zekâ ve Dijital Teknolojilerin Kullanımı:
- Endüstri 4.0 ve AI Entegrasyonu:
- Model fabrikalar (Adana ve Mersin Tarsus OSB’de) aracılığıyla işletmelere yapay zekâ tabanlı kalite kontrol, bakım öngörüleme ve enerji yönetimi sistemleri tanıtımları.
- Dijital ikiz uygulamalarıyla üretim hatlarının sanal simülasyonlarının yapılması.
- Dijital Olgunluk Ölçümü:
- İşletmelerin dijital dönüşüm seviyelerinin AI destekli anket ve ölçüm araçlarıyla değerlendirilmesi, ihtiyaçlara özel yol haritalarının sunulması.
- Otonom Robotik ve IoT:
- Özellikle petrokimya ve gıda işleme sektörlerinde otonom robotlar ve IoT sensör ağları ile verimlilik artırılması.
Tedbir 4: İşletmelerin Ar-Ge ve İnovasyon Kapasitelerinin Geliştirilmesi
Yapay Zekâ Odaklı Yenilikçilik:
- AI Tabanlı Ar-Ge Projeleri:
- Üniversite-sanayi iş birlikleriyle makine öğrenmesi, bilgisayarlı görü ve doğal dil işleme (NLP) alanlarında projelerin desteklenmesi.
- Örneğin, tarımda AI destekli hastalık teşhisi veya limanda otomatik yük sınıflandırma sistemleri.
- Teknopark ve Kuluçka Merkezleri:
- Mersin ve Adana’daki teknoparklarda yapay zekâ start-up’larına özel hibeler ve altyapı desteklerinin sağlanması.
- Siber Güvenlik ve AI:
- Sanayi tesislerinin siber güvenliği için AI tabanlı anomali tespit sistemleri geliştirilmesi.
Not – Detaylı uygulama adımları için TR62 Bölge Planı dokümanının Sayfa 22-25 (Hedef 2-3-4) bölümleri incelenebilir.
Yapay Zekâ alanında liderliği elinde bulunduran San Francisco- Silikon Vadisi (Ekim-2024) Plug and Play toplantı öncesi.
Silikon Vadisi’ nin aklı Stanford Üniversitesine AB’ den 12 inovasyon lideri ile Toplantı Öncesi – Ekim 2024
[1] https://www.europarl.europa.eu/topics/en/article/20230601STO93804/eu-ai-act-first-regulation-on-artificial-intelligence
[2] http://www.sp.gov.tr/tr/temel-belge/s/214/Ulusal+Yapay+Zek_+Stratejisi+_2021-2025
[3] https://www.sanayi.gov.tr/assets/pdf/UlusalYapayZekaStratejisi2024-2025EylemPlani.pdf